Bài viết nêu các nguyên tắc chung. Nếu cơn giận dữ xảy ra rất thường xuyên, kéo dài bất thường, kèm tự làm đau bản thân hoặc kéo dài quá lứa tuổi thường gặp, nên trao đổi với người có chuyên môn về phát triển trẻ em.
Một đứa trẻ ba tuổi nằm lăn ra sàn siêu thị. Một đứa năm tuổi ném đồ chơi vì tháp xếp bị đổ. Đây là những tình huống hầu như cha mẹ nào cũng gặp, và cách người lớn phản ứng trong mười phút đó dạy trẻ nhiều hơn mọi lời giảng giải sau này.
Chuyện gì đang xảy ra
Phần não chịu trách nhiệm kiểm soát xung động, cân nhắc hậu quả và điều chỉnh cảm xúc phát triển rất chậm — nó còn tiếp tục trưởng thành tới tuổi trưởng thành.
Nghĩa là ở tuổi hai tới sáu, trẻ có cảm xúc mạnh của một con người nhưng chưa có bộ công cụ để xử lý chúng.
Ba hệ quả thực tế:
Trẻ không "cố tình" trong lúc đang mất kiểm soát. Phần não cần để "cố tình" đang không hoạt động.
Giảng giải trong lúc đó không vào. Đây là lý do câu "con phải bình tĩnh lại" không bao giờ có tác dụng.
Khả năng tự điều chỉnh là một kỹ năng học được, và trẻ học nó bằng cách được người lớn giúp điều chỉnh nhiều lần — không bằng cách bị phạt vì chưa có nó.
Phân biệt hai tình huống
Hai loại trông giống nhau nhưng cần hai cách xử lý:
Quá tải. Trẻ mệt, đói, quá nhiều kích thích, hoặc cảm xúc vượt ngưỡng. Dấu hiệu: xảy ra đột ngột, trẻ khó dừng dù người lớn nhượng bộ, thường vào các thời điểm cố định trong ngày.
Đòi hỏi. Trẻ muốn một thứ và đang dùng cách đã từng hiệu quả. Dấu hiệu: trẻ để ý xem người lớn có nhìn không, dừng ngay khi được đáp ứng.
Cách xử lý khác nhau ở một điểm: với loại thứ nhất, trẻ cần được giúp; với loại thứ hai, ranh giới cần được giữ. Nhưng ngay cả trong tình huống thứ hai, giữ ranh giới không có nghĩa là quát mắng.
Trong lúc đang xảy ra
Sáu việc:
Giữ bình tĩnh của chính mình trước. Đây là việc khó nhất và quan trọng nhất — một người lớn mất bình tĩnh làm cơn của trẻ kéo dài hơn.
Hạ xuống ngang tầm mắt trẻ. Đứng cao nhìn xuống tạo cảm giác đe doạ.
Nói ít, nói chậm, câu ngắn. "Con đang giận" tốt hơn một câu giải thích dài.
Gọi tên cảm xúc. Việc này giúp trẻ dần có từ để mô tả thứ đang xảy ra trong mình — và có từ là bước đầu của việc kiểm soát được.
Bảo đảm an toàn. Nếu trẻ có thể làm đau mình hoặc người khác, di chuyển trẻ tới chỗ an toàn.
Chờ. Phần lớn cơn tự dịu đi. Sự có mặt bình tĩnh của người lớn là thứ giúp nó dịu nhanh hơn.
Bốn điều không nên làm
Giảng giải và đặt câu hỏi. "Tại sao con lại làm thế" không có câu trả lời trong lúc đó.
Doạ. Lời doạ không thực hiện được thì mất hiệu lực; lời doạ thực hiện được thì thường quá mức.
Nhượng bộ giữa chừng trong tình huống đòi hỏi. Nếu đã nói không, giữ nguyên — nhượng bộ sau mười phút dạy trẻ rằng mười phút là mức giá phải trả.
Chế nhạo hoặc so sánh với trẻ khác.
Sau khi đã dịu
Đây là lúc duy nhất việc nói chuyện có tác dụng, và nó nên diễn ra sau vài phút chứ không phải vài giờ.
Bốn bước ngắn:
Công nhận cảm xúc. "Con giận vì tháp bị đổ."
Nêu ranh giới. "Giận thì được. Ném đồ thì không."
Đưa cách khác. "Lần sau con giận thì gọi mẹ, hoặc đấm vào gối."
Kết thúc và chuyển sang việc khác. Không nhắc lại nhiều lần trong ngày.
Giảm tần suất
Phần lớn các cơn có thể dự đoán được, nên phần lớn phòng được. Sáu việc:
Xem lại thời điểm. Ghi lại vài lần xem cơn xảy ra lúc nào — rất thường là trước bữa ăn, cuối buổi chiều, hoặc khi thiếu ngủ. Xử lý nguyên nhân đó hiệu quả hơn xử lý cơn.
Báo trước khi chuyển hoạt động. "Còn năm phút nữa mình về" — chuyển đột ngột là nguyên nhân rất phổ biến.
Cho lựa chọn trong khuôn khổ. "Con mặc áo xanh hay áo đỏ" thay vì "mặc áo vào". Trẻ ở tuổi này cần cảm giác có quyền quyết định.
Giữ nhịp sinh hoạt ổn định — giờ ăn, giờ ngủ.
Chuẩn bị trước các tình huống khó — đi siêu thị, đi khám, đến chỗ đông người.
Nói trước về quy tắc thay vì nêu nó khi đang có vấn đề.
Ở nơi công cộng
Áp lực từ ánh mắt người xung quanh là thứ làm cha mẹ phản ứng khác với ở nhà — thường là gay gắt hơn hoặc nhượng bộ nhanh hơn.
Ba việc:
Đưa trẻ ra chỗ ít người nếu được — cho cả hai bên.
Xử lý như ở nhà. Trẻ nhận ra rất nhanh nếu quy tắc khác nhau tuỳ nơi.
Bỏ qua người xung quanh. Phần lớn người đã từng ở vị trí của bạn.
Một điều về tuổi
Các cơn này phổ biến nhất trong khoảng hai tới bốn tuổi và giảm dần khi ngôn ngữ và khả năng tự điều chỉnh phát triển.
Nếu chúng vẫn thường xuyên và dữ dội ở tuổi lớn hơn, hoặc kèm các dấu hiệu khác về phát triển, đó là lúc nên trao đổi với người có chuyên môn — không phải vì có gì nghiêm trọng, mà vì được đánh giá sớm thì hỗ trợ sớm.
Vì sao giảng giải trong lúc trẻ nổi cáu không có tác dụng?
Vì phần não chịu trách nhiệm kiểm soát xung động và cân nhắc hậu quả đang không hoạt động — trẻ không cố tình trong lúc mất kiểm soát.
Phân biệt cơn quá tải với hành vi đòi hỏi thế nào?
Quá tải xảy ra đột ngột, trẻ khó dừng dù được nhượng bộ, thường vào giờ cố định; đòi hỏi thì trẻ để ý xem người lớn có nhìn không và dừng ngay khi được đáp ứng.
Việc quan trọng nhất trong lúc xảy ra là gì?
Giữ bình tĩnh của chính mình — một người lớn mất bình tĩnh làm cơn của trẻ kéo dài hơn.
Cách nào giảm tần suất hiệu quả nhất?
Xem lại thời điểm các cơn xảy ra — rất thường là trước bữa ăn, cuối chiều hoặc khi thiếu ngủ; xử lý nguyên nhân đó hiệu quả hơn xử lý cơn.
