Chơi cùng con: bốn loại chơi và cái con học được từ mỗi loại

Phần lớn câu hỏi của cha mẹ về việc chơi là câu hỏi về đồ: mua bộ nào, món nào phát triển trí tuệ, có nên mua đồ chơi giáo dục.

Cách nhìn có ích hơn: trong một ngày của con, kiểu chơi nào đang có nhiều và kiểu nào gần như không có.

Bốn kiểu chơi

Chơi vận động. Chạy, leo, nhảy, đu, mang vác. Trẻ học điều khiển cơ thể, giữ thăng bằng, và ước lượng khoảng cách cùng độ cao — kể cả việc ước lượng sai rồi điều chỉnh.

Vai trò người lớn ở đây là đứng lùi lại. Trẻ cần được thử những việc hơi khó, trong một môi trường đã được làm an toàn. Đỡ trước mỗi lần con leo là lấy đi chính phần con đang học.

Chơi thao tác với vật. Xếp, đổ, rót, lắp, tháo. Đây là nơi trẻ gặp các quy luật vật lý đầu tiên: cái này nặng hơn, tháp này đổ vì đặt lệch, nước đầy thì tràn.

Vai trò người lớn: đưa vật liệu rồi để yên. Chỉ cách làm đúng ngay từ đầu làm mất phần thử và sai, vốn là phần học.

Chơi giả vờ. Đóng vai, nấu ăn tưởng tượng, kể chuyện với búp bê. Trẻ học ngôn ngữ, học đặt mình vào vị trí người khác, và học giữ một tình huống trong đầu.

Đây là kiểu chơi liên quan nhiều nhất tới phát triển ngôn ngữ, và nó cần có người tham gia — nhưng tham gia theo vai con giao, không phải điều khiển câu chuyện.

Chơi có luật. Trò có lượt, có thắng thua. Xuất hiện rõ từ khoảng bốn năm tuổi. Trẻ học chờ lượt, giữ luật, và xử lý việc thua.

Về việc thua: để con thua thật, và giúp con vượt qua cảm giác đó. Nhường liên tục làm con không luyện được điều khó nhất trong nhóm này.

Kiểu nào hay thiếu

Trong ngày của nhiều trẻ ở thành phố, hai kiểu thiếu nhất là chơi vận động và chơi tự do không có người lớn dẫn.

Nguyên nhân dễ hiểu: thiếu không gian, lịch dày, và lo an toàn. Nhưng hệ quả thật — và nó bù được bằng những việc nhỏ: một khoảng sân, một chuyến ra công viên, hoặc đơn giản là không sắp xếp hết thời gian của con.

Chơi tự do cần thời gian dài, không cần nhiều

Một khoảng bốn mươi phút không bị cắt cho ra kiểu chơi khác hẳn ba lần mười lăm phút.

Lý do: trẻ cần thời gian để vào một tình huống chơi. Mười phút đầu thường là loay hoay và trông như không làm gì — rồi trò chơi thật bắt đầu. Cắt ngang ở phút thứ mười hai là cắt đúng lúc trước khi nó bắt đầu.

Hệ quả thực tế cho cha mẹ: giữ được một khoảng dài trong ngày quan trọng hơn việc lấp kín các khoảng nhỏ bằng hoạt động có tổ chức.

Vai trò người lớn: ba mức

Có mặt nhưng không tham gia. Ngồi gần, làm việc của mình. Trẻ nhỏ chơi tự lập tốt hơn khi biết người lớn ở đó.

Tham gia theo sự dẫn dắt của con. Con giao vai gì thì làm vai đó. Đây là mức khó nhất với người lớn vì bản năng là hướng trò chơi tới chỗ "có ích".

Đưa thêm một yếu tố rồi lùi. Thêm một vật liệu, đặt một câu hỏi mở, rồi để con làm tiếp. Một câu "nếu mình đặt cái này lên trên thì sao nhỉ" đủ để mở ra một hướng mới.

Điều nên tránh ở cả ba mức: biến mọi lúc chơi thành lúc dạy. Hỏi liên tục màu gì, mấy cái, chữ gì làm trẻ chuyển từ chơi sang trả lời bài, và phần lớn cái trẻ học từ chơi nằm ở chỗ không có câu hỏi nào.

Vật liệu: ít món mở hơn nhiều món đóng

Đồ chơi có một cách dùng duy nhất — bấm là phát nhạc — thường chơi vài lần rồi bỏ. Vật liệu mở dùng được nhiều năm với nhiều cách.

Danh sách rẻ và bền: khối gỗ, thùng giấy, vải và chăn cũ, hộp và lọ rỗng, bát và muỗng, bút và giấy, cát và nước, đồ tự nhiên như lá và sỏi với trẻ đã qua tuổi cho vào miệng.

Và một việc ít ai làm mà hiệu quả: cất bớt đồ chơi đi, để ra ít món một lúc rồi đổi. Trẻ chơi sâu hơn khi có ít lựa chọn hơn — nhiều đồ bày cùng lúc thường dẫn tới việc chuyển từ món này sang món khác mỗi hai phút.

Một điều đáng nói với chính người lớn

Không phải lúc nào cũng phải chơi cùng con, và con cũng không cần thế.

Việc con tự chơi một mình là một năng lực đáng có, và nó chỉ phát triển khi có khoảng thời gian không ai tổ chức giúp. Cha mẹ làm việc nhà trong lúc con chơi cạnh đó không phải đang thiếu sót — đó là một trong các tình huống tốt cho cả hai.