Muốn học một thứ gì đó, câu hỏi đầu tiên thường là "học ở đâu". Câu hỏi nên đặt trước đó là: thứ này có cần một khoá học không?
Với nhiều kỹ năng, câu trả lời là không — và đăng ký khoá học chỉ tốn tiền mà không nhanh hơn. Với một số kỹ năng khác, tự học gần như không đi tới đâu.
Điều phân biệt: có cần phản hồi không
Đây là tiêu chí quan trọng nhất, quan trọng hơn độ khó hay độ phức tạp của kỹ năng.
Kỹ năng tự kiểm được — bạn biết ngay mình làm đúng hay sai. Nấu một món: nếm là biết. Viết một đoạn mã: chạy là biết. Chơi một bản nhạc đơn giản: nghe là biết.
Nhóm này tự học được, và tự học thường nhanh hơn vì bạn đi theo nhịp của mình.
Kỹ năng không tự kiểm được — bạn không biết mình đang sai cho tới khi có người chỉ ra. Phát âm một ngoại ngữ. Tư thế trong thể thao. Cách viết trong một văn phong chuyên ngành. Giao tiếp trong một tình huống nghề nghiệp.
Nhóm này tự học rất kém hiệu quả, vì bạn có thể luyện sai trong hàng trăm giờ và mỗi giờ làm cái sai đó khó sửa hơn.
Ba thứ khác cần cân nhắc
Thứ tự học có rõ không. Một số lĩnh vực có trình tự rõ ràng và tài liệu tốt — tự học theo được. Một số lĩnh vực có quá nhiều nguồn và không ai nói cái nào trước cái nào, nên phần lớn thời gian tự học bị dùng để tìm đường.
Có cần người khác để thực hành không. Đàm phán, thuyết trình, làm việc nhóm, dạy học — không có đối tác thì không luyện được.
Có cần thiết bị hoặc môi trường không.
Chi phí thật của mỗi cách
Cả hai cách đều có chi phí bị đánh giá sai:
Tự học rẻ tiền nhưng đắt thời gian. Thời gian tìm tài liệu, thời gian đi sai hướng rồi quay lại, thời gian luyện một cách sai. Với người có thu nhập, chi phí thời gian này thường lớn hơn học phí của một khoá tốt.
Khoá học đắt tiền nhưng không tự động tiết kiệm thời gian. Một khoá dở làm mất cả tiền lẫn thời gian, và tệ hơn là nó tạo cảm giác đã học rồi.
Và cả hai đều có một chi phí chung ít được tính: thời gian thực hành. Cả hai cách đều đòi số giờ luyện tương đương — khoá học rút ngắn phần tìm đường và phần sửa sai, không rút ngắn phần luyện.
Vấn đề kỷ luật
Lý do phổ biến nhất khiến tự học thất bại không phải thiếu tài liệu mà là không duy trì được.
Ba cách xử lý mà không cần một khoá học:
Đặt lịch cố định — cùng giờ, cùng chỗ. Việc quyết định "hôm nay có học không" mỗi ngày là thứ làm người ta bỏ cuộc.
Học cùng một người khác, dù chỉ là hẹn nhau cùng ngồi. Ràng buộc xã hội mạnh hơn quyết tâm cá nhân.
Có một mốc bên ngoài — một kỳ thi đã đăng ký, một buổi phải trình bày, một sản phẩm phải giao. Đây là thứ mà khoá học cung cấp sẵn và tự học phải tự tạo.
Cách kết hợp: thường là tốt nhất
Với phần lớn kỹ năng, cách hiệu quả nhất không phải chọn một trong hai:
Tự học phần nền — khái niệm, lý thuyết, các thứ đọc được. Phần này tài liệu tốt có sẵn và không cần ai hướng dẫn.
Dùng khoá học hoặc người hướng dẫn cho phần cần phản hồi — và phần này có thể rất ngắn. Vài buổi để sửa những gì mình đang làm sai thường có tác dụng hơn một khoá dài.
Tự luyện phần lớn thời gian.
Cách tổ chức này rẻ hơn nhiều so với học một khoá đầy đủ, và nó thường nhanh hơn.
Khi nào nên trả tiền cho một khoá đầy đủ
Bốn tình huống:
Cần chứng chỉ cho công việc hoặc cho một thủ tục.
Lĩnh vực có rủi ro nếu làm sai — an toàn, sức khoẻ, pháp lý, kỹ thuật có hậu quả.
Không có cách nào tiếp cận môi trường thực hành ngoài qua một cơ sở.
Đã thử tự học và không duy trì được — sau hai lần thử thật sự, chứ không phải sau hai ngày.
Tự kiểm tiến bộ khi không có ai chấm
Đây là phần khó nhất của tự học, và có ba cách:
Tạo ra sản phẩm và so với chuẩn. Viết một đoạn rồi so với bài của người viết tốt. Nấu một món rồi so với món ở hàng quen.
Ghi lại và xem lại sau. Quay video lúc luyện, thu âm lúc nói — bạn nghe thấy những thứ mà lúc làm không nhận ra.
Nhờ một người có nghề xem một lần. Không cần một khoá — một buổi, thậm chí một lần gửi sản phẩm nhờ nhận xét, đủ để phát hiện các lỗi mà bạn không tự thấy.
Cách thứ ba có giá trị cao nhất trên chi phí, và nó là cách ít người nghĩ tới nhất — vì người ta hoặc tự học hoàn toàn, hoặc đăng ký một khoá đầy đủ, mà bỏ qua khoảng giữa.
Tiêu chí quan trọng nhất khi chọn tự học hay đi học?
Kỹ năng đó có tự kiểm được không — thứ mình biết ngay đúng sai thì tự học được, thứ phải có người chỉ mới biết sai thì tự học rất kém hiệu quả.
Chi phí nào của tự học hay bị bỏ qua?
Thời gian — tìm tài liệu, đi sai hướng rồi quay lại, và luyện một cách sai; với người có thu nhập, chi phí này thường lớn hơn học phí một khoá tốt.
Cách kết hợp hiệu quả nhất là gì?
Tự học phần nền, dùng khoá học hoặc người hướng dẫn cho phần cần phản hồi (có thể rất ngắn), và tự luyện phần lớn thời gian.
Làm sao tự kiểm tiến bộ khi không có ai chấm?
Tạo sản phẩm rồi so với chuẩn, ghi lại và xem lại sau, và nhờ một người có nghề xem một lần — cách cuối có giá trị cao nhất trên chi phí.
